رئیس جمهور: کتاب، گمشده حکمرانی در اقتصاد، سیاست و جامعه است/ کتاب‌خوانی شرط اصلاح مدیریت و سیاست‌گذاری است

آیین اختتامیه چهل‌وسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با حضور مسعود پزشکیان؛ رئیس جمهور، سیدعباس صالحی؛ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ مدیران و مسئولان فرهنگی کشور و اهالی قلم، فرهنگ و دانش یکشنبه (۱۹ بهمن ۱۴۰۴) در تالار وحدت برگزار شد.

ریشه بسیاری از مشکلات ما در بی‌توجهی به کتاب است

مسعود پزشکیان در سخنرانی خود در این رویداد با درود بر بنیان‌گذار انقلاب اسلامی ایران و تبریک ایام‌الله دهه فجر گفت: نزد شما صحبت کردن و گزارش دادن سخت است؛ چرا که شما از اساتید و دانشمندانی هستید که تلاش می‌کنید گنج علم را گسترش دهید. واقعیت آن است که ما هر چقدر کتاب و کتابخوانی را ارج نهیم و کسانی را که در این مسیر تلاش می‌کنند تکریم و حمایت و پشتیبانی کنیم، کم است؛ چرا که اگر بنده به عنوان یک مسئول در این جایگاه هستم و توانایی‌هایی دارم به برکت کتاب و معلمان و اساتیدی بوده که کتابخوان بوده‌اند و به ما درس داده‌اند و اگر امروز با ضعف‌ها و کاستی‌هایی روبه‌رو هستیم باز هم راه حل آن را باید در همین مسیر جست‌و‌جو کنیم.

رئیس جمهور با اشاره به لزوم تلاش برای تجهیز مراکز مختلف با کتاب بر مدیریت خرید و خواندن کتاب تاکید کرد و ادامه داد: به برکت کتاب انسان رشد می‌کند، تجربه می‌اندوزد، خود را از تاریکی می‌رهاند و به روشنایی می‌رسد. مشکلاتی که در حوزه اقتصادی، صنعتی، کشاورزی و سیاست داریم به دلیل غفلت از کتاب الهی و نوع آگاهی، درک و مهارت ما در اجرای آن است. یکی از دلایل اصلی رجوع مکرر بنده به قرآن کریم و نهج البلاغه این است که معتقدم این کتاب الهی دستور زندگی است و باید به آن عمل کرد. اگر غیر از این باشد، راه به بیراهه می‌رود. نمی‌شود مدیر و سیاست‌گذار بود، کتاب نخواند و خلاف دستور آن عمل کرد و به سعادت رسید. به باور من، مشکل این است که به کتاب عمل نکردیم و اگر عمل می‌کردیم، چنین اتفاقاتی که اکنون گریبان کشور را گرفته است، رقم نمی‌خورد.

پزشکیان همچنین با اشاره به فرازی از نامه حضرت امیرالمومنین علی (ع) به مالک اشتر، افزود: ایشان در این نامه مالک اشتر را ابتدا به رعایت تقوا امر می‌کند و سپس او را به تبعیت از کتاب خدا فرا می‌خواند که در آن به روشنی باید‌ها و نباید‌ها معین و مشخص شده است. در واقع سعادت در عمل و توجه به کتاب است و شقاوت در عدم عمل به کتاب خداست. چیزی که این کتاب ما را به آن دعوت می‌کند، حق و عدالت است. ما در جامعه موظفیم عدالت را پیاده کنیم و اگر قصور داریم به دلیل جهل و همچنین عدم درک از کتاب و سنت پیامبر (ص) است.

رئیس جمهور با تأکید بر اینکه بدون عدالت و حقیقت امکان اینکه جامعه سرپا بماند، غیرممکن است، اضافه کرد: آنچه ما را از عمل به کتاب بازمی‌دارد، نفسانیت و منیت انسان است. تمام آنچه باعث حق‌کشی و مشکلات می‌شود، نفس انسان است. ظالمان کسانی هستند که حق را نبینند و نشناسند و در مقابل آن ایستادگی کنند. هیچ ظلمی بالاتر از این نیست که انسان در برابر حق بایستد. کتاب، درک، عمل و اجرای آن، گمشده ما در تمام زمینه‌های اقتصادی، سیاست، صنعت، جامعه و... است. ما کتاب می‌خوانیم تا بفهمیم، آگاهی پیدا کنیم و دشمنی را از بین ببریم. در این صورت است که می‌توانیم مشکلات را کنار بگذاریم. امیدوارم تلاش شما در تغییر نگاه ثمربخش باشد.

هویت ملی ایرانیان با کتاب شکل گرفته است

سید عباس صالحی ضمن خیرمقدم به حاضران و گرامی‌داشت ایام‌الله دهه فجر گفت: نام ایران و کتاب به هم پیوند خورده است و ما از معدود کشور‌هایی هستیم که در یک پیوستگی هزارساله با کتاب قرار داریم. هسته معانی ما کتاب بوده و برای این پیوستگی هزارساله، شواهد بسیاری می‌توان آورد. در فارسی باستان کتابدار، «گنجور» خوانده می‌شود؛ گنج، جواهر است و کتابدار صاحب جواهر. ایرانیان این هسته تمدنی و گنج تمدنی خود را کتاب می‌دانند. ما در تاریخ تمدنی خود، پیش از اسلام، ماده کتابت محدودی داشتیم، ابن عبدوس جهشیاری می‌گوید: ایرانیان در امر کتابت، بهترین بهره‌وری را از طبیعت سرزمین خود می‌کردند؛ چیزی که این روز‌ها کمتر به آن توجه داریم، یعنی محیط زیست. سنگ‌نوشته، سفال‌نوشته، اوراق گیاهی و… نشان می‌دهد ایرانیان پیش از هر چیزی از طبیعت برای کتابت استفاده می‌کردند.

وی در ادامه کتاب را جان‌مایه ایران و ایرانیان دانست و اضافه کرد: گرچه پیش از اسلام در معرض تاراج بودیم و از این جهت کم‌بهره، اما ایرانیان در کتاب‌های علوم محض، خالص، کاربردی و… آثاری را به یادگار گذاشتند. همچنین بخشی ارزشمند از تاریخ ما، دانشگاه جندی‌شاپور است که تاریخ بزرگی در کتاب و کتابت دارد. به عنوان نمونه دایره‌المعارف پزشکی جندی‌شاپور کتابی است که در آثار دیگری همچون کتاب‌های زکریای رازی نیز اثر گذاشته است. در واقع ما پیش از اسلام تمدنی سرشار از عشق به کتاب داشتیم؛ وقتی اسلام به میان آمد، بخشی از مهرورزی ایرانیان به آن از این جهت بود که اسلام خود را با کتاب معرفی می‌کرد. ایرانیان با کتاب و کتابت، تمدن اسلامی را شکوفا کردند و در همه علوم با کتاب‌هایی که نوشتند تاریخ تمدن اسلامی را پرداختند.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه ما به نحوی هویت ملی خود را به کتاب مدیونیم، گفت: ایرانیان به‌ویژه پس از اسلام خود را با کتاب هویت کردند. شاهنامه، مثنوی و آثار دیگر، کتاب‌هایی هستند که سرشت هویت ایرانی ما را ساخته و پرداخته‌اند. با ظهور انقلاب اسلامی، دوره جدیدی برای زمانه ما آغاز شد. ویژگی انقلاب ۵۷ این بود که انقلاب گلوله نبود، انقلاب کلمه بود. به همین دلیل کتاب جایگاه خاص خود را پیدا کرد. 

صالحی در بخشی از سخنان خود گزارشی اجمالی از انتشار و تالیف کتاب در ایران ارائه و بیان کرد: ما از سال ۱۳۲۰ تا ۵۷ در مجموع ۵۰ هزار عنوان کتاب داشتیم، اما از انقلاب تاکنون یک‌ونیم میلیون عنوان کتاب چاپ اول منتشر شده است. بخش زیادی از این آثار، کتاب‌های مؤثر و مفید هستند و این یکی از دستاورد‌های انقلاب اسلامی ایران در این ۴۵ سال است. همچنین سهم زنان در تألیف، در دهه اول انقلاب ۸ درصد بود، اما پس از آن رشدی چشمگیر داشت و اکنون به عدالت جنسیتی در تألیف نزدیک شده‌ایم که این نیز از دستاورد‌های انقلاب است. 

وی انقلاب اسلامی را بازگشتی به هسته معنایی ایرانیان یعنی همان کتاب دانست و ادامه داد: مولفان که فراوان شده‌اند و اکنون در جامعه اسلامی باید نسبت خود را با مسائل جامعه وثیق‌تر کنند. هم نظام حکمرانی نیازمند آن است که با مولفان برگزیده نسبتی برقرار کند و هم مولفان باید به این نسبت توجه داشته باشند. امروز با ابرمسائل اجتماعی همچون همبستگی، هویت و نسبت آنها با نظام حکمرانی مواجه‌ایم. اینکه چگونه می‌توان با بهره‌گیری از مولفان برتر بر این مسائل فائق آمد، نکته‌ای است که باید به آن توجه کرد. مولفان باید هم به این ابرمسائل و هم به مسائل مبنایی توجه کنند.

سید عباس صالحی در بخش دیگری از سخنان خود به حوزه نقد اشاره کرد و گفت: اکنون دچار نوعی انسداد گفت‌و‌گو هستیم. جامعه‌ای که یک‌سویه سخن می‌گوید و زمینه‌ای برای گفت‌و‌گو فراهم نمی‌کند، راه به جایی نمی‌برد. انسداد گفت‌و‌گو، انسداد اجتماعی را به‌وجود می‌آورد و ما در چنین وضعیتی قرار داریم. لازم است همان‌گونه که مولفان با یکدیگر گفت‌و‌گو می‌کنند و دیالوگ میان آنها برقرار است، گفت‌و‌گو در فضای عمومی جامعه نیز رواج یابد. همچنین نیازمند آن هستیم که آنچه در درون ایران تولید می‌شود، پژواک بیرونی پیدا کند. ما شاهد نوعی گردش درون‌زا هستیم که مطالب در میان خودمان ردوبدل می‌شود، در حالی که دانش در فضای جهانی رشد می‌کند و باید فرصت انتشار و نشر جهانی فراهم شود. در این میان، نباید از مسئله منزلت و معیشت نویسندگان غافل شد؛ موضوعی که جای سخن بسیار دارد و نیازمند توجه جدی است.

داوری ۷۴ هزار عنوان کتاب برای انتخاب آثار برگزیده کتاب سال

محمدعلی مهدوی‌راد نیز در آیین اختتامیه چهل‌وسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران درباره نحوه داوری آثار گفت: سبک کار به این صورت است که از فروردین تا اسفند هر سال هر آنچه در قالب میراث مکتوب منتشر می‌شود، داوری می‌شود. شیوه دریافت آثار نیز چنین است که مولفان، مصنفان، مترجمان، ناشران و… آثار خود را به دبیرخانه جایزه ارسال می‌کنند. البته، چون عنوان «کتاب سال جمهوری اسلامی ایران» اعتبار ویژه‌ای دارد، تنها به این بسنده نمی‌کنیم؛ به همین دلیل توصیه شده است که داوران، اگر کتابی را دیدند که از نظر ما دور مانده، معرفی کنند تا ترتیب انتقال اثر به خانه کتاب و ادبیات ایران و در نهایت ورود آن به چرخه داوری و ارزیابی داده شود.

وی اضافه کرد: در سال ۱۴۰۳، تعداد ۷۴ هزار و ۲۰۸ عنوان کتاب چاپ اول داشتیم که این میان، ۲۱ هزار و ۸۸۶ عنوان به بررسی‌های اولیه و ۲۳۵ عنوان کتاب از نظر داوران به مرحله دوم راه پیدا کردند. در مرحله دوم حداقل سه نفر از استادان، محققان و دانشمندان آثار را بررسی کردند؛ به‌طوری‌که امسال در برخی موارد ۹ نفر یک اثر داوری کردند. در نهایت ۶۱ عنوان کتاب به‌عنوان آثار منتخب کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرفی شدند که شامل ۱۴ اثر برگزیده و ۴۷ اثر شایسته تقدیر است.

مهدوی‌راد درباره نحوه امتیازدهی نیز عنوان کرد: کتاب‌هایی با امتیاز ۸۰ تا ۹۰ در حوزه محتوا، کمیت، کیفیت و پردازش، شایسته تقدیر شدند و امتیاز ۹۰ تا ۱۰۰ به آثار برگزیده اختصاص دارد. در چند دوره قبل به دلیل غلبه آثار ترجمه، امتیاز ۹۵ تا ۱۰۰ برای برگزیدگان در بخش ترجمه در نظر گرفته شد. 

دبیر علمی جایزه کتاب سال چهل‌وسوم ادامه داد: در این دوره، کمیت بالای متون تصحیحی و تحقیقی درباره آثار کهن نگرانی داوران بود، اما نتیجه متفاوت از تصور اولیه رقم خورد و ۶۴ درصد آثار ارسالی تألیفی بودند. واقعیت این است که تحقیق متون کهن از کار تألیف جدا نیست، اما نکته مهم این است که نوگرایی و تجدد بدون ریشه در سنت‌های کهن، آب در هاون کوبیدن است. از این رو هم آثار تألیفی و هم آثار تصحیحی هر دو اهمیت دارند.

محمدعلی مهدوی‌راد در پایان گفت: ما کتاب‌ها را در ۷۲ گروه داوری می‌کنیم و در همه گروه‌ها باید یک اثر برگزیده و یک اثر شایسته تقدیر معرفی شود، اما این به معنای بی‌ارزش بودن سایر آثار نیست. بسیاری از کتاب‌های خوب و شایسته مطالعه وجود دارد که در این جایزه امکان معرفی آنها فراهم نمی‌شود. انتخاب این آثار بر اساس معیار‌های مشخص داوری انجام شده است و ممکن است با وجود همه دقت‌ها، کاستی‌هایی نیز وجود داشته باشد.

انتهای پیام/