با بازار سوختۀ رشت می‌خواهند چه کار کنند؟

آتش‌سوزی گسترده دی‌ماه ۱۴۰۴ در بازار تاریخی رشت، یکی از مهم‌ترین بافت‌های تجاری ـ تاریخی شمال کشور، نه‌تنها یک بحران اقتصادی برای کسبه، بلکه یک هشدار جدی برای حفاظت از میراث فرهنگی و ملی ایران است. این بازار که به‌عنوان قلب تپنده هویت شهری رشت و یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های بازار‌های سنتی در اقلیم مرطوب شمال ایران شناخته می‌شود، در پی حوادث دی‌ماه دچار آسیب‌های گسترده کالبدی شد؛ آسیبی که ضرورت ورود فوری نهاد متولی میراث فرهنگی را دو چندان کرد.

پس از حادثه، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اعلام کرد: موضوع احیای بازار در دستور کار فوری قرار گرفته است. بنا بر گزارش‌های منتشرشده، جلسات شورای فنی با حضور قائم‌مقام وزیر و مسئولان استانی برگزار شد تا ابعاد خسارت، نحوه مداخله فنی و چارچوب بازسازی مورد بررسی قرار گیرد. در این نشست‌ها تأکید شد که هرگونه اقدام عمرانی باید با رعایت ضوابط حفاظتی و با نظارت کارشناسان میراث انجام شود تا ساختار تاریخی و اصالت معماری بازار حفظ گردد.

هم‌زمان، مدیران میراث فرهنگی استان گیلان از انجام نقشه‌برداری بخش‌های آسیب‌دیده و مستندسازی اولیه خبر دادند؛ اقدامی که مقدمه تدوین طرح احیای تخصصی باید باشد.

با این حال، برخی تحلیل‌ها و گزارش‌ها بر ضرورت شفاف‌سازی طرح مصوب بازسازی و جلوگیری از مداخلات شتاب‌زده تأکید دارد؛ چراکه تجربه‌های پیشین نشان داده است بازسازی‌های غیرکارشناسی در بافت‌های تاریخی می‌تواند به تضعیف ارزش‌های اصیل معماری و تغییر هویت تاریخی فضا بینجامد. هرچند، مسئولان استان و میراث فرهنگی نیز تأکید داشته‌اند بازسازی نباید به‌صورت مقطعی و صرفاً برای بازگشت سریع فعالیت تجاری انجام شود، بلکه لازم است با رویکرد «احیای پایدار» و با لحاظ استاندارد‌های ایمنی در برابر حریق پیش برود.

علیرضا ایزدی، مدیرکل اداره ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی، در گفت‌و‌گو با ایسنا در پاسخ به این نگرانی‌ها و درباره تصمیم‌های اتخاذ شده برای احیای بازار رشت، توضیح داد: بازدیدی پس از حادثه انجام شد، که من هم در همان ساعات اولیه حضور داشتم، زمانی که هنوز آتش به‌طور کامل خاموش نشده بود. متأسفانه بازار آسیب جدی دیده است. سه سرا، طاق کوچک، طاق بزرگ و سرای ملک، به‌طور کامل از بین رفته‌اند. برخی کتاب‌فروشی‌های بزرگ آسیب دیده‌اند و یکی دو مورد وضعیت بهتری دارند، اما آن سه سرای اصلی متأسفانه کاملاً تخریب شده‌اند و این برای یک فضای تاریخی و فرهنگی بسیار دردناک است.

او افزود: واقعیت این است که بازار دچار نوعی آشفتگی بود و متأسفانه این وضعیت محدود به رشت هم نیست. در حوزه بازارها، از نظر فرهنگ نگهداری و ایمنی، ضعف‌هایی وجود دارد. به‌عنوان نمونه، وقتی می‌گوییم لوله‌کشی گاز با ضوابط انجام شود یا تمهیدات ایمنی رعایت شود، با اعتراض مواجه می‌شویم که «اجازه نمی‌دهند کار کنیم»، درحالی که نتیجه بی‌توجهی به این مسائل، همین حوادث تلخ است. در رشت نیز طی سال‌ها هر کس بر اساس سلیقه خود طبقه‌ای افزوده بود؛ یکی دو طبقه، یکی سه طبقه. در نهایت این بی‌نظمی‌ها زمینه‌ساز حادثه شد.

مدیرکل اداره ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث گفت: در مورد سه سرای تخریب‌شده، به این جمع‌بندی رسیدیم که مشاور تخصصی انتخاب شود. استان گیلان این اقدام را انجام داده و کار درحال پیگیری است. مقرر شده آن بخش‌ها با رویکرد کارشناسی بازسازی شوند. درباره سایر قسمت‌های بازار نیز برای کمک به کسبه، پیشنهاد شده یک طبقه تشویقی در اختیارشان قرار گیرد، اما به‌صورت یکسان و منظم؛ یعنی دیگر شاهد این نباشیم که یک واحد چهار طبقه، دیگری سه طبقه و دیگری دو طبقه باشد. در برخی بخش‌ها، به‌ویژه انتهای بازار، این موضوع در حال بررسی و تصویب است، اما در مورد سرا‌های تاریخی، ماجرا حساس‌تر و پیچیده‌تر است و قرار است عین به عین بازسازی شوند.

ایزدی همچنین با بیان اینکه در حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴، برخی بنا‌های دیگر آسیب دیدند، گفت: مدرسه عمادیه در گرگان از جمله مواردی که بود که سردر آن دچار آتش‌سوزی شد و در حال مرمت است. اما در مابقی استان‌ها میزان خسارت‌ها خوشبختانه گسترده و ساختاری نبود ودر بسیاری موارد آسیب‌ها محدود به شکستن شیشه‌ها و تخریب‌های جزئی بود. در اصفهان نیز بقعه‌ای دچار آتش‌سوزی شده است، اما حادثه بازار رشت بیشترین تخریب و آسیب را به همراه داشت.