تلاش جهانی برای ردیابی لونا ۹؛ نخستین ماهنشین گمشده بشر در آستانه کشف قرار دارد
دانشمندان پس از گذشت چندین دهه، اکنون در یک قدمی کشف آرامگاه نهایی لونا ۹ قرار دارند؛ فضاپیمایی تاریخی که نام خود را بهعنوان نخستین ساخته دست بشر با فرود نرم روی سطح ماه جاودانه کرد.
نخستین ماهنشین موفق بشر، از مدتها پیش در ماه مفقود شده است. شش دهه پیش، اتحاد جماهیر شوروی با پرتاب لونا ۹ موفق شد برای اولین بار جسمی انسانساخت را بهصورت کنترلشده بر سطح جرمی آسمانی بنشاند، اما مکان دقیق استقرار این کاوشگر تابهامروز همچنان معمایی حلنشده باقی مانده است.
مدارگردهای پیشرفته مانند مدارگرد شناسایی ماه ناسا (LRO) و چاندرایان ۲ هند، تقریباً وجببهوجب خاک ماه را نقشهبرداری کردهاند. این ماهوارهها حتی ردپای دقیق فضانوردان آپولو و مسیر حرکت ماهنوردهای شوروی را با جزئیاتی خیرهکننده ثبت کردهاند، اما لونا ۹ همچنان از دید آنها میگریزد. بدنهی این کاوشگر کوچکتر از آن است که حتی تیزبینترین دوربینهای مداری بتوانند آن را بهراحتی از میان صخرهها و پستیوبلندیهای اطراف تشخیص دهند.
بهگزارش ساینتیفیکامریکن، تحولات جدید نشان میدهد که غیبت طولانی لونا ۹ ممکن است بهزودی به پایان برسد. تیمی از باستانشناسان فضایی از انگلستان، ژاپن و روسیه با استفاده از الگوریتمهای پیشرفته یادگیری ماشین و تحلیل دادههای متنباز، چندین نقطه احتمالی را برای یافتن این گنجینهی فضایی شناسایی کردهاند. محققان امیدوارند بررسیهای دقیقتر فضاپیمای چاندرایان ۲ هند در ماههای پیشرو، این کشف بزرگ را رسماً تأیید کند.
شاهکار مهندسی شوروی؛ از شکستهای پیاپی تا اقیانوس توفانها
برنامهی فضایی لونا ۹ بخشی از نسل دوم کاوشگرهای ماه شوروی موسوم به Ye-6 بود که مسیری بسیار دشوار را برای موفقیت پیمود. پیش از پیروزی نهایی، ۱۱ پرتاب قبلی این برنامه به دلیل نقص در عملکرد موشکها، شکست بوسترها یا خطای سیستمهای جهتیابی با شکست مواجه شده بود، اما سرانجام در دوازدهمین تلاش، پیروزی حاصل شد. فضاپیمای لونا ۹ در تاریخ ۳ فوریه ۱۹۶۶ میلادی، بر پهنه وسیعی از ماه موسوم به اقیانوس توفانها (Oceanus Procellarum) فرود آمد.
لونا ۹ ثابت کرد که خاک ماه به اندازه کافی برای فرود انسان و فضاپیماهای سنگینتر مستحکم است
فرود لونا ۹، نمونهای درخشان از مهندسی خلاقانه و غیرمتعارف دوران جنگ سرد محسوب میشود. برخلاف ماهنشینهای امروزی که با پایههای تلسکوپی به آرامی روی سطح مینشینند، لونا ۹ در مرحله نهایی فرود، کپسولی کروی و ۱۰۰ کیلوگرمی را از ارتفاع ۵ متری به بیرون پرتاب کرد. این کپسول که درون کیسههای هوای ضربهگیر محصور شده بود، مانند توپ ساحلی روی خاک ماه جهید و پس از توقف، چهار پنل گلبرگمانند خود را برای حفظ تعادل باز کرد. از کل جرم ۱٫۵ تنی که از زمین برخاسته بود، تنها همین کره کوچک جان سالم به در برد تا نخستین دادهها را از سطح ماه مخابره کند.
باتریهای محدود کاوشگر تنها برای سه روز فعالیت دوام آوردند، اما لونا ۹ در همین مدت کوتاه، مأموریت تاریخی خود را به بهترین شکل انجام داد. فضاپیما سه تصویر پانوراما به زمین فرستاد و با اندازهگیری تابشهای محیطی، خط بطلانی بر فرضیات ترسناک آن زمان کشید. پیش از این مأموریت، برخی دانشمندان نگران بودند که سطح ماه پوشیده از لایهای عمیق و سست از گردوغبار باشد که هر جسمی را در خود غرق میکند، اما لونا ۹ ثابت کرد که خاک ماه به اندازه کافی برای فرود انسان و فضاپیماهای سنگینتر مستحکم است.
چالش مختصات؛ خطا در میراث عصر فضا
روزنامهی دولتی پراودا در آن زمان مختصات محل فرود را ۷٫۱۳ درجه شمالی و ۶۴٫۳۷ درجه غربی اعلام کرد، اما دقت محاسباتی در رقابتهای فضایی دهه ۶۰ میلادی فاصله زیادی با استانداردهای امروزی داشت.
الکساندر باسیلوسکی، ژئوشیمیدان برجستهای که در انتخاب محوطههای فرود مأموریتهای بعدی شوروی نقش داشت، معتقد است که میزان خطا در اعلام مختصات میتواند به دهها کیلومتر برسد. طراحی لونا ۹ بهگونهای بود که نیازی به زمین هموار نداشت و در هر موقعیتی، از شیب تند گرفته تا کنار تختهسنگها، میتوانست پس از غلتیدن، گلبرگهایش را باز کرده و فعالیتش را آغاز کند.
- کاوشگر ناهیدی شوروی پس از نیمقرن سرگردانی در فضا در آستانه سقوط روی زمین است11 اردیبهشت 04مطالعه '3
- ناکامی روسیه در بازگشت به ماه؛ فضاپیمای لونا ۲۵ روی سطح قمری سقوط کرد29 مرداد 02مطالعه '4
- ناسا محل سقوط ماهنشین لونا ۲۵ روسیه را پیدا کرد11 شهریور 02مطالعه '2
فرصت بازنگری در ادعاها در سال ۲۰۰۹ و با پرتاب مدارگرد شناسایی ماه فراهم شد. دوربینهای فوقپیشرفتهی این مدارگرد قادرند اجسامی به کوچکی ۵۰ سانتیمتر را از ارتفاع ۵۰ کیلومتری تشخیص دهند. جف پلسیا از دانشگاه جانز هاپکینز، سالها وقت خود را صرف جستوجوی تصاویر این مدارگرد کرد تا شاید ردی از برخورد موتور مرحله فرود یا هالهای ناشی از انفجار موتور ترمز را پیدا کند، اما تلاشهای او در آن مقطع بینتیجه ماند.
ویتالی اگوروف، محقق و مروج علم، در سال ۲۰۱۸ جان دوبارهای به جستوجو بخشید. اگوروف که سابقهی درخشانی در شناسایی سطحنشین مریخ ۳ در تصاویر مدارگرد مریخ دارد، این بار از روشهای مدرنتری بهره گرفت. او با استفاده از تکنیک مثلثبندی و انطباق عوارض زمینشناختی موجود در تصاویر قدیمی لونا ۹ (مانند تپهها و تختهسنگهای شاخص) با دادههای توپوگرافی لیزری مدارگرد شناسایی ماه، مختصات جدیدی را محاسبه کرد.
مختصات جدید محاسبهشده توسط اگوروف، محل فرود را حدود ۲۵ کیلومتر دورتر از محوطهی رسمی اعلامشده توسط شوروی نشان میدهد. اگوروف دادههای خود را در اختیار تیم مأموریت چاندرایان ۲ هند قرار داده است تا در مارس ۲۰۲۶، دوربینهای فوقدقیق این فضاپیما که توان تفکیک ۲۵ سانتیمتر در هر پیکسل را دارند، از این منطقه تصویربرداری کنند. در این رزولوشن، بدنهی مرکزی لونا ۹ و آنتنهای گلبرگی آن به صورت پیکسلهای مجزا و قابل تشخیص ظاهر خواهند شد.
تیمی از محققان کالج دانشگاهی لندن و دانشمندان ژاپنی نیز همزمان با استفاده از یادگیری ماشین، به دنبال شکار لونا ۹ هستند. الگوریتم ابداعی آنها که پیشتر برای شناسایی ریزشهابسنگها طراحی شده بود، اکنون برای تشخیص مصنوعات بشری روی سطح ماه آموزش دیده است. این سیستم هوشمند موفق شده چندین جسم مشکوک را در نزدیکی مختصات رسمی شناسایی کند که بررسی آنها نیازمند تحلیلهای انسانی و تصاویر جدید است.
پژوهشگران در مقالهای منتشرشده در نشریهی npj Space Exploration، بر اهمیت ترکیب هوش مصنوعی با تخصص انسانی تأکید کردند. شناسایی دقیق محل استقرار لونا ۹ نهتنها دستاوردی تاریخی است، بلکه به دانشمندان کمک میکند تا تأثیرات تابشهای کیهانی و محیط خشن ماه بر مواد ساخته دست بشر را پس از گذشت ۶۰ سال مطالعه کنند.
دنیای علم اکنون چشمانتظار ماه مارس و تصاویر ارسالی از سوی هند است تا شاید سرانجام راز محل دفن لونا ۹ گمشدهی شوروی فاش شود. همانطور که اگوروف اشاره میکند، شاید روزی برسد که گردشگران فضایی برای ادای احترام به نخستین گامهای ماشینی بشر بر ماه، از این سایت تاریخی بازدید کنند.
