به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، ریشههای سنت دیرینه روشن کردن فانوس در ماه مبارک رمضان به قرن دهم میلادی و قاهره بازمیگردد. مشهورترین روایت، به ورود خلیفه فاطمی، المعز لدین الله، به مصر در نخستین شب ماه رمضان اشاره دارد. مردم مصر برای استقبال از او و روشن کردن مسیر وی، صف کشیدند و مشعلها و فانوسهایی را در دست گرفتند. این استقبال باشکوه، برای همیشه تصویر فانوس را در اذهان با حلول ماه مهمانی خدا پیوند زد. روایت دیگر، حکایت از فرمان خلیفهای دیگر، الحاکم بامرالله، دارد که دستور داد تمام مساجد و معابر قاهره در طول شبهای رمضان با فانوس روشن شوند و اینگونه جایگاه فانوس را بهعنوان یک عنصر جداییناپذیر از این ماه تثبیت کرد. همچنین روایتی عامیانهتر، فانوس را راهنمای زنان برای رفتن به مسجد در دل شبهای تاریک آن دوران معرفی میکند؛ جایی که مردان با فانوس در دست، پیشاپیش زنان راه را روشن میکردند و حضور آنان را به دیگران هشدار میدادند.
با گذشت قرنها، فانوس از یک وسیله ساده کاربردی به یک اثر هنری تبدیل شد. مورخان بزرگی مانند مقریزی، از حضور ۵۰۰ صنعتگر در محلههای فاطمی قاهره پیش از حلول رمضان خبر میدهند که مشغول ساخت فانوس برای این ماه بودند. این فانوسهای سنتی از قیر، مس و شیشههای رنگی ساخته میشدند و هنر ساخت آنها از نسلی به نسل دیگر در محلههایی مانند باب زویله و سیده زینب قاهره منتقل میشده است. مهمترین کارکرد اجتماعی فانوس، شادیبخشی به کودکان بوده است؛ سنت دیرینه کودکان در کشورهای عربی، به ویژه مصر، که پس از افطار با فانوسهای رنگارنگ خود به کوچهها میرفتند و ترانههای محلی معروف رمضانی چون «وحوی یا وحوی» میخوانند.
سفر هزارساله فانوس رمضان به دور دنیا
داستان خروج فانوس از قاهره و گام نهادن به دیگر سرزمینهای اسلامی، روایتی چندلایه از تعاملات فرهنگی، تجارت، رسانه و مدرنیته است. این سفر هزارساله در چندین موج مهم تاریخی رخ داده که هر کدام به گسترش دامنه این نماد رمضانی کمک کرده است. نخستین موج گسترش فانوس، به قرون میانی اسلامی بازمیگردد. پس از تثبیت سنت فانوس در مصر عصر فاطمیان (قرن دهم میلادی)، این رسم به تدریج از طریق تعاملات فرهنگی و تبادلات تمدنی میان جوامع اسلامی به سایر نقاط جهان اسلام راه یافت. زائرانی که برای زیارت به مصر میآمدند، بازرگانانی که در مسیرهای تجاری رفتوآمد میکردند و دانشمندانی که برای تحصیل به الازهر سفر مینمودند، هر یک به نوعی این سنت را به سرزمینهای خود بردند.
موج دوم گسترش، متوجه آسیای جنوب شرقی بود. در سدههای بعدی، فانوس از طریق بازرگانان و راههای تجاری که مصر و حجاز را به بنادر اندونزی و مالزی متصل میکرد، به این مناطق رسید. در کشورهایی مانند اندونزی به عنوان پرجمعیتترین کشور مسلمان جهان و مالزی، فانوس با استقبالی گرم روبهرو شد و به تدریج در آداب و رسوم محلی رمضان جای گرفت. امروزه در این کشورها، فانوسهای رنگارنگ با طرحهای بومی و محلی، تزئین ثابت بازارها و مساجد در آستانه رمضان هستند.
اما موج سوم و شاید تعیینکنندهترین مرحله گسترش فانوس در جهان عرب، به قرن بیستم و همزمان با شکوفایی صنعت سینما و رسانه در مصر بازمیگردد. مصر که خود را به عنوان قلب تپنده جهان عرب معرفی کرده بود، از طریق فیلمهای سینمایی، سریالهای تلویزیونی و برنامههای رادیویی که در ماه رمضان پخش میشدند، تصویر فانوس را به عنوان نماد اصلی این ماه در ذهن بینندگان عرب در کشورهایی مانند اردن، لبنان، فلسطین، سوریه و کشورهای حوزه خلیج فارس حک کرد. در این فیلمها و سریالها، صحنههای کودکانی که با فانوس در کوچهها آواز میخواندند، چنان تأثیرگذار بود که به تدریج مردم این کشورها نیز فانوس را به عنوان بخشی از تزئینات رمضانی خود پذیرفتند. امروزه در امارات متحده عربی، فانوس در کنار سنتهایی مانند حق اللیله جایگاهی ویژه دارد.
موج چهارم، به عصر جهانیسازی و تحولات صنعتی بازمیگردد. در اواخر قرن بیستم و به ویژه از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، تولید انبوه فانوسهای پلاستیکی و ارزانقیمت در چین، انقلابی در دسترسی به این محصول ایجاد کرد. این فانوسهای مدرن که با چراغهای چشمکزن و آهنگهای سنتی رمضان عرضه میشدند، به دلیل قیمت پایین و جذابیت برای کودکان، بازار تمام کشورهای خاورمیانه را تسخیر کردند. این رونق تجاری چنان گسترده بود که حتی دولت مصر را در مقطعی به فکر ممنوعیت واردات فانوس چینی برای حمایت از صنعتگران سنتی خود انداخت.
پنجمین و جدیدترین موج گسترش فانوس، به کشورهای غربی و جوامع مسلمانان در اروپا و آمریکای شمالی مربوط میشود. در دهههای اخیر، مسلمانان مقیم کشورهایی مانند بریتانیا، کانادا و ایالات متحده، فانوس را به عنوان نمادی از هویت و میراث رمضانی خود به خانهها و مراکز اسلامی میبرند. در شهرهایی مانند لندن، نیویورک و تورنتو، فانوسها در ویترین فروشگاهها و تزئینات خیابانی در ماه رمضان دیده میشوند و حتی گاه توجه غیرمسلمانان را نیز به این نماد زیبا جلب میکنند.
