به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، چند دهه پس از پایان رقابت فضایی دهه ۱۹۶۰ که هدف آن فرود انسان بر سطح ماه بود، اکنون جهان شاهد رقابتی تازه میان قدرتهای بزرگ فناورانه است؛ رقابتی که این بار نه برای تسخیر ماه، بلکه برای استقرار مراکز داده و ابررایانههای هوش مصنوعی در مدار زمین جریان دارد. در حالیکه هوش مصنوعی به محور اصلی پیشرفت فناوری در قرن بیستویکم تبدیل شده است، چین و آمریکا میکوشند نخستین کشوری باشند که زیرساخت محاسباتی هوش مصنوعی را از زمین به فضا منتقل میکند؛ گامی که میتواند آینده علم داده، انرژی و ارتباطات جهانی را متحول کند.
به نظر میرسد چین در این رقابت از رقیب آمریکایی خود جلوتر است. در مؤسسه فناوری محاسباتی آکادمی علوم چین در پکن، گروهی از پژوهشگران در حال طراحی مرکزی دادهای شامل ۱۰ هزار کارت پردازشگر پرقدرت هستند که قرار است بهعنوان نخستین ابررایانه فضایی جهان فعالیت کند. این طرح بخشی از برنامهای گستردهتر محسوب میشود که هدف آن بهرهگیری از انرژی خورشیدی برای تأمین توان محاسباتی در خارج از جو زمین عنوان شده است.
همزمان، همکاری میان شرکت هوافضای گوئوشینگ ( Guoxing Aerospace) و مرکز تحقیقاتی ژجیانگ (Zhejiang Lab) به پرتاب ۱۲ ماهواره به مدار زمین منجر شده است؛ مجموعهای که نخستین «صورت فلکی محاسباتی» جهان نام گرفته و با توان پردازشی پنج پتافلاپس و هشت میلیارد پارامتر، پایهای برای ساخت یک ابررایانه واقعی مداری محسوب میشود. همچنین شرکت ژونگکی تیانسوآن (Zhongke Tiansuan)، متولدشده از پژوهشکده ICT، در سال ۲۰۲۲ رایانه فضایی مجهزی را با تراشههای پیشرفته به مدار فرستاد که اکنون بیش از هزار روز است بهصورت پایدار در فضا فعالیت میکند.
در آن سوی اقیانوس، غولهای فناوری آمریکا نیز درگیر رقابتی نفسگیر هستند. ایلان ماسک بهدنبال ارتقای ماهوارههای استارلینک (Starlink) برای پشتیبانی از محاسبات هوش مصنوعی است، جف بزوس با شرکت بلو اوریجین (Blue Origin) پروژهای برای ساخت مرکز داده فضایی را دنبال میکند و ساندار پیچای، مدیرعامل گوگل، از طرحی به نام «پروژه سانکچر Project Suncatcher» پرده برداشته که طی آن، واحدهای کوچک پردازشی روی ماهوارهها نصب میشوند و در صورت موفقیت آزمایشی، به مقیاس صنعتی خواهند رسید. در میان این نامهای بزرگ، استارتاپ استارکلود (Starcloud) که از پشتیبانی شرکت انویدیا برخوردار است، پیشرفت چشمگیری داشته است.
ماهواره Starcloud-1 این شرکت، مجهز به تراشه گرافیکی انویدیا اچ ۱۰۰ ( Nvidia H100) با ظرفیت ۸۰ گیگابایت، ماه گذشته به مدار زمین رسید و توانست مدل زبانی نانو جیپیتی (NanoGPT) را با موفقیت در فضا آموزش دهد؛ اقدامی تاریخی که نخستین آموزش واقعی یک مدل هوش مصنوعی در خارج از زمین محسوب میشود. این ماهواره اکنون مدل زبانی باز جما (Gemma) از گوگل را اجرا میکند و بدین ترتیب برای نخستینبار، هوش مصنوعی مبتنی بر جیپییو (GPU) انویدیا در فضا فعال شده است.
کارشناسان معتقدند انتقال زیرساختهای هوش مصنوعی به مدار زمین میتواند اثرات عظیمی بر محیطزیست داشته باشد. مراکز داده زمینی سالانه مقادیر عظیمی آب و انرژی برای خنکسازی و پردازش استفاده میکنند و از عوامل مؤثر در افزایش گازهای گلخانهای محسوب میشوند؛ اما سیستمهای مداری، با استفاده از انرژی خورشیدی میتوانند تا ۱۰ برابر کمتر از مراکز زمینی برق مصرف کنند. شرکت استارکلود در گزارش سفید (white paper، سندی رسمی و معتبر برای توضیح دقیق یک موضوع فنی، سیاسی یا تجاری) خود تصریح کرده است که مراکز داده مداری با مقیاس گیگاوات از بلندپروازانهترین و در عینحال ضروریترین پروژههای فضایی تاریخ بشرند و تحقق آنها برای تضمین توسعه پایدار فناوری هوش مصنوعی حیاتی است.
با وجود این چشمانداز درخشان، مسیر رسیدن به آن بدون چالش نخواهد بود. تجهیزات الکترونیکی در فضا باید در برابر لرزشهای شدید پرتاب، شرایط بیوزنی، تغییرات دمایی گسترده و تشعشات پرانرژی خورشیدی مقاومت کنند. پژوهشگران در حال بررسی راهحلهایی برای کاهش اثر این عوامل بر عملکرد تراشهها و سرورهای حساس هستند. با اینکه هنوز سالها تا بهرهبرداری کامل از چنین مراکزی باقی مانده، پیشبینی میشود تا دهه ۲۰۳۰ نخستین ابررایانه واقعی در مدار زمین عملیاتی شود؛ رویدادی که میتواند چهره فناوری جهانی را دگرگون کند.
