مروری بر کارنامه بازیگری شادروان عنایت بخشی

 این بازیگر پیشکسوت که از حدود دو ماه قبل در بیمارستان بستری بود، در ساعات اولیه صبح امروز، یکشنبه ۲۶ بهمن‌ماه از دنیا رفته است. بخشی امسال دو بار راهی بیمارستان شده بود ولی بار دوم که تقریباً از اواخر پاییز شروع شد، مدت زمان بیشتری بستری بود. او به دلیل مشکلات جسمی متعدد و نیز عفونت تحت درمان قرار داشت. عنایت بخشی آخرین بار در جشنواره فیلم فجر سال قبل با فیلم «شاه‌نقش» حضور داشت که همچنان روی پرده است و برای بازی در این فیلم دیپلم افتخار بازیگری نقش مکمل را دریافت کرد.

۱) ۶۰ سال پیش در چنین روز‌هایی با «پهلوان اکبر می‌میرد» نوشته بهرام بیضایی و کارگردانی عباس جوانمرد روی صحنه رفت. چهره تازه نفس گروه تئاتر ملی تا یک دهه از چهره‌های پرکار تئاتر بود که بعد‌ها بیشتر از سه همکاری اش با بهرام بیضایی در «میراث»، «ضیافت» و «سلطان مار» نام برده شد. در «میراث» بهرام بیضایی در آخرین لحظات جای عباس جوانمرد را گرفت و در «سلطان مار» با بازی در شش نقش فرصتی برای درخش بخشی یافته شد. با حضور در جلوی دوربین سینما و تلویزیون، کمتر روی سن تئاتر رفت ولی تا سال‌ها هر فرصتی را برای حضور در صحنه غنیمت می‌شمرد؛ چنان‌که در دهه هفتاد در «مجلس زن کشی» داود میرباقری ایفای نقش کرد.

۲) مثل خیلی از بازیگرانی که از تئاتر به سینما آمدند، بخشی نیز از طریق موج نو به سینمای ایران ورود کرد. انتهای دهه چهل ابتدای شکل‌گیری جریان موج نو بود و بخشی سال ۱۳۴۹ در «آقای هالو» جلوی دوربین داریوش مهرجویی رفت و پس از آن با علی حاتمی در «خواستگار» و «ستارخان»، مسعود کیمیایی در «گوزن ها» و ابراهیم گلستان در «اسرار گنج دره جنی» همکاری کرد. بهترین فیلم این دوره اش، اما «تنگنا»‌ی امیر نادری است. بخشی با خشم و شرارتی که در چشمانش مشهود بود به سودای انتقام از علی خوش دست (سعید راد) کیفیتی از نقش منفی را ارائه کرد که در سینمای ایران تازگی داشت. عنایت بخشی در دهه پنجاه به همراه جلال پیشوائیان به نقش منفی حیثیتی تازه بخشید.

۳) در دهه شصت بخشی یکی از پرکارترین بازیگران سینمای ایران بود و شاید بیشتر از هر بازیگر دیگری نقش مأموران امنیتی رژیم پهلوی را بازی کرد. در دورانی که بسیاری از هم‌نسلانش ناچار به ترک صحنه شده بودند، بخشی نقشش در «فریاد زیر آب» سیروس الوند، از آخرین فیلم هایش در سینمای قبل از انقلاب، را جلایی تازه بخشید و بار‌ها به عنوان مأمور ساواک جلوی دوربین رفت. حضورش در «سناتور» صباغ زاده، «شکار» جوانمرد و «بازجویی یک جنایت» سجادی و در سال‌های بعد «۵۳ نفر» یوسف مهدوی، نشانه‌هایی آشکار از پختگی در اجرا را نمایان می‌کرد؛ جایی که تجربه و مهارت بخشی به کمک کارگردان‌های جوان پس از انقلاب می‌آمد.

۴) بازی در سریال «سایه همسایه» اسماعیل خلج فصل تازه‌ای در کارنامه بخشی گشود تا او پس از سال‌ها تثبیت در نقش منفی، با یاری گریم در سیمای ریش سفید عارف پیشه محله دوستدارانش را غافلگیر کند. شگفتی بعدی «مسافران» بیضایی بود؛ بازی در نفس راننده تریلی که مسبب فاجعه شده بود با تک گویی‌ای همراه شد تا عیار بالایش در بازیگری، برای آنها که برای نقش منفی هایش دست کم می‌گرفتندش، نمایان شود. بخشی از دهه هشتاد بیشتر در تلویزیون فعال بود تا سینما و معمولاً هم پرکار بود. در انبوهی تله فیلم و سریال زیر متوسط، بی اعتنا به نقش‌ها و متن‌های بد نوشته و ضعیف کارگردانی شده، بخشی کارش را با با کیفیت قابل قبولی انجام می‌داد و همین باعث شده هر قدر به حافظه مان فشار بیاوریم نتوانیم بازی بد از او به یاد بیاوریم. آخرین حضورش در «شاه نقش» را به ادای دینی به سینمای گذشته و چهره‌های شاخصش، ادای احترامی به بخشی هم بود که حالا با رفتنش به خاطره‌ها پیوسته و نقش آفرینی هایش بخشی محو نشدنی از خاطره جمعی ایرانیان است.