قرنها فراموشی و بازگشت به نور؛
کشف دوباره شکوه زئوگما در شرق ترکیه
سالهای حدود ۳۰۰ پیش از میلاد، سلوکوس یکم، از سرداران نامدار اسکندر مقدونی شهری را در کنار رود فرات در استان غازی آنتپ امروزی در ترکیه بنیان گذاشت که بعدها با نام «زئوگما» به معنای «پل» شناخته شد.
به گزارش خبرنگار ایلنا به نقل از وزارت فرهنگ و باستان شناسی ترکیه، شهر زئوگما در نقطهای راهبردی میان آناتولی و بینالنهرین قرار داشت و یکی از مهمترین گذرگاههای تجاری جهان باستان به شمار میرفت؛ جایی که شرق و غرب نهتنها کالا، بلکه اندیشه، هنر و فرهنگ خود را با یکدیگر مبادله میکردند.
زئوگما در سده دوم پیش از میلاد، تحت حاکمیت امپراتوری سلوکی به اوج شکوفایی خود رسید. ثروت حاصل از تجارت، این شهر را به یکی از مراکز مهم فرهنگی منطقه تبدیل کرد. شهروندان ثروتمند زئوگما، خانهها و ویلاهای خود را با موزاییکهایی ظریف و پرجزئیات میآراستند که بازتابی از فرهنگ، اسطورهها و زیباییشناسی یونانی بود.
در میان این آثار، موزاییک «نه الهه الهام» جایگاهی ویژه دارد؛ اثری کمنظیر که به الهههای هنر، موسیقی، شعر، تاریخ و دانش در اساطیر یونان اختصاص یافته است و از برجستهترین نمونههای هنر موزاییک در جهان باستان به شمار میرود.
تجسم هنر و دانش در سنگ
این شاهکار هنری با استفاده از هزاران قطعه سنگ رنگی کوچک، موسوم به تسرا، خلق شده است. چهرههایی چون کلیو، تالیا، منمه، کالیوپه و دیگر الههها، با دقتی شگفتانگیز در کنار یکدیگر به تصویر کشیده شدهاند. هر پرتره نهتنها نمایانگر مهارت بالای هنرمندان آن دوران است، بلکه بیانگر جایگاه والای هنر و دانش در زندگی نخبگان زئوگما نیز محسوب میشود.
این موزاییک در تالاری باشکوه موسوم به «خانه موزها» قرار داشت؛ فضایی مشرف به رود فرات که گفته میشود محل گردهمایی اندیشمندان، شاعران و اهل فرهنگ بوده است. الههها در این تالار، گویی ناظر و الهامبخش گفتوگوهای علمی و ادبی ساکنان شهر بودهاند.
پس از افول امپراتوریها و گذر قرنها، زئوگما زیر لایههای خاک و زمان مدفون شد. این شهر باستانی در اواخر قرن بیستم، طی کاوشهای باستانشناسی بار دیگر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد. کشف این موزاییک در حفاریها، یکی از مهمترین دستاوردهای باستانشناسی منطقه به شمار میرود.
با این حال، سرنوشت زئوگما با ساخت سد بیرجیک بر رود فرات تغییر کرد و بخشهای زیادی از این شهر تاریخی به زیر آب رفت. پیش از آبگیری سد، باستانشناسان تلاش کردند تا مهمترین آثار، از جمله موزاییکها، را نجات دهند و به مکان امن منتقل کنند.
امروزه این موزاییک پس از مرمت دقیق و تخصصی، در موزه موزاییک زئوگما در شهر غازیآنتپ ترکیه نگهداری میشود. این موزه یکی از بزرگترین مجموعههای موزاییک باستانی جهان را در خود جای داده و به مرکزی مهم برای مطالعه هنر و فرهنگ دوران هلنیستی و رومی تبدیل شده است.
موزاییک اخیر تنها یک اثر هنری نیست؛ بلکه سندی زنده از دورهای است که تمدنها در مرزهای مشترک با یکدیگر تلاقی میکردند و هنر، زبان مشترک آنها بود. این اثر، یادآور آن است که در دل ویرانههای امپراتوریها نیز، داستانها، اندیشهها و زیباییها هرگز بهطور کامل از میان نمیروند.
