«الدار مامدوف»، تحلیلگر سیاست خارجی، در یادداشتی برای وب‌سایت آمریکایی «رسپانسیبل استیت‌کرافت» تصویری کم‌سابقه از هراس متحدان واشنگتن در خلیج فارس نسبت به ماجراجویی نظامی علیه ایران ترسیم کرده است؛ تصویری که نشان می‌دهد برخلاف فضای جنگ‌طلبانه در برخی محافل واشنگتن، کشور‌های منطقه بیش از هر چیز نگران بی‌ثباتی گسترده و تبعات غیرقابل‌کنترل یک درگیری با تهران هستند.

در حالی که نشانه‌های میدانی از احتمال حمله آمریکا به ایران افزایش یافته، همان کشور‌هایی که میزبان پایگاه‌های نظامی ایالات متحده‌اند و عملاً در تیررس پاسخ متقابل ایران قرار دارند، به‌گفته مامدوف، با نگرانی شدید در حال لابی با واشنگتن برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها هستند.

بسیج بی‌سابقه نظامی؛ سیگنال جنگ یا فشار سیاسی؟

ابعاد تحرکات نظامی آمریکا قابل توجه است. به گزارش «رسپانسیبل استیت‌کرافت» به نقل از «کلی ولاهوس» (Kelley Vlahos)، دست‌کم ۱۰۸ فروند هواپیمای سوخت‌رسان در منطقه تحت فرماندهی سنتکام (CENTCOM) مستقر شده یا در حال اعزام به این حوزه هستند. برخی افسران نظامی تصریح کرده‌اند که حملات «ممکن است هر لحظه آغاز شود».

این سطح از آمادگی نشان می‌دهد اگر حمله‌ای صورت گیرد، احتمالاً محدود و نمادین نخواهد بود، بلکه می‌تواند به کارزاری پایدار و طولانی‌تر از حمله مقطعی به تأسیسات هسته‌ای ایران در ژوئن (خرداد) گذشته تبدیل شود.

با این حال، در میان ناظران منطقه‌ای این برداشت تقویت شده که با چنین حجمی از بسیج نظامی، برای دونالد ترامپ عقب‌نشینی بدون هزینه سیاسی دشوار شده است؛ گویی او خود را در موقعیتی قرار داده که خروج از آن به سادگی ممکن نیست.

نگاه منطقه: نه همدلی با تهران، بلکه هراس از هرج‌ومرج

در حالی که برنامه‌ریزان نظامی آمریکا در حال بررسی فهرست اهداف هستند، کشور‌های عراق و اعضای شورای همکاری خلیج فارس بیش از هر چیز ریسک و بی‌ثباتی را در اقدامات واشنگتن می‌بینند.

«آنا جیکوبز خلیفه» (Anna Jacobs Khalaf)، تحلیلگر مسائل خلیج فارس، به الجزیره گفته است: «شاید این کشور‌ها از تضعیف رهبری ایران ناخشنود نباشند، اما نگرانی اصلی آنها سناریوی آشوب، بی‌ثباتی و احتمال روی کار آمدن عناصر تندرونر است.»

از دی ماه، عربستان سعودی، قطر و عمان در کنار ترکیه و مصر تلاش‌های دیپلماتیک فشرده‌ای را برای دور کردن تهران و واشنگتن از آستانه درگیری دنبال کرده‌اند. این تحرکات نه از سر همدلی با ایران، بلکه ناشی از واقع‌گرایی امنیتی است؛ چراکه در صورت وقوع جنگ، نخستین پاسخ ایران متوجه پایگاه‌های آمریکایی مستقر در خاک همین کشور‌ها خواهد بود.

نگرانی از قدرت‌گیری اسرائیل پس از تضعیف ایران

«گالیپ دالای» (Galip Dalay) در یادداشتی برای موسسه چتم هاوس تصریح می‌کند که کاهش نقش منطقه‌ای ایران به معنای پایان تهدید نیست؛ بلکه تهدید‌ها تغییر شکل می‌دهند. به نوشته او، رهبران خاورمیانه اکنون با دو خطر عمده مواجه‌اند: اسرائیلی توسعه‌طلب و تهاجمی و همچنین آشوب ناشی از فروپاشی احتمالی دولت ایران.

«بدر السیف» (Bader al-Saif)، استاد دانشگاه کویت، نیز در گفت‌و‌گو با نیویورک تایمز تأکید کرده است: «بمباران ایران با محاسبات و منافع کشور‌های عرب خلیج فارس همخوانی ندارد. حذف ساختار سیاسی فعلی می‌تواند به هژمونی بی‌سابقه اسرائیل منجر شود؛ وضعیتی که به سود کشور‌های خلیج فارس نخواهد بود.»

عراق؛ میدان بالقوه یک رویارویی پرهزینه

برای عراقِ پس از ۲۰۰۳، که همچنان درگیر تثبیت ساختار سیاسی خود است، وقوع جنگ میان آمریکا و ایران می‌تواند به بی‌ثباتی گسترده داخلی منجر شود. بغداد به‌دنبال دور ماندن از این درگیری است.

یک کارشناس آگاه به سیاست عراق به «رسپانسیبل استیت‌کرافت» گفته گروه‌های شیعه مانند «کتائب حزب‌الله» و «حرکت نجبا» ممکن است برای دفاع از تهران به نیرو‌های آمریکایی حمله کنند. اما جریان‌های اصلی شیعه در قالب «چارچوب هماهنگی» — از جمله ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری مالکی و ائتلاف فتح به رهبری هادی العامری — چنین سناریویی را تهدیدی وجودی برای حاکمیت شکننده عراق می‌دانند.

در عین حال، تهران نیز مایل است عراق خارج از میدان درگیری باقی بماند. ایران در شرایط فشار خارجی، به همسایه‌ای باثبات و شریک اقتصادی نیاز دارد؛ نه کشوری که مجدداً به ورطه فروپاشی بازگردد.

تهدید مستقیم علیه پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های انرژی

ایران بار‌ها اعلام کرده پایگاه‌های آمریکا در منطقه اهداف مشروع محسوب می‌شوند. حمله ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد 1404) به پایگاه «العدید» در قطر همچنان در حافظه رهبران خلیج فارس زنده است. مقاماتی همچون «علی شمخانی» نیز هشدار داده‌اند پاسخ بعدی می‌تواند بسیار شدیدتر از حمله نمادین پیشین باشد.

تجربه حمله به تأسیسات نفتی عربستان در سال ۲۰۱۹ نیز نشان داد زیرساخت‌های انرژی منطقه آسیب‌پذیرند. در صورتی که جنگی با ماهیت وجودی علیه ایران شکل گیرد، انگیزه تهران برای هدف قرار دادن زیرساخت‌های کشور‌های میزبان پایگاه‌های آمریکا افزایش خواهد یافت.

تنگه هرمز؛ اهرم استراتژیک ایران

مقام‌های ایرانی تصریح کرده‌اند در صورت جنگ، همه گزینه‌ها از جمله مسدودسازی یا مین‌گذاری تنگه هرمز روی میز است. گرچه انسداد کامل به‌دلیل تأثیر بر صادرات ایران به چین بعید به نظر می‌رسد، اما احتمال «انسداد هوشمند» — هدف قرار دادن نفتکش‌های مرتبط با غرب و عبور دادن صادرات چین — مطرح شده است.

یک‌پنجم نفت جهان از این گذرگاه عبور می‌کند و هرگونه تهدید علیه آن می‌تواند بازار جهانی انرژی را با شوک جدی مواجه کند، همان‌گونه که تحولات دریای سرخ موجب جهش هزینه‌های بیمه و قیمت نفت شد.

چنین سناریویی می‌تواند تورم جهانی را تشدید کند و مستقیماً بر وعده‌های اقتصادی ترامپ در سال انتخابات میان‌دوره‌ای اثر منفی بگذارد.

چرا ریاض و ابوظبی مخالف استفاده از حریم هوایی هستند؟

از منظر راهبردی، خطر بزرگ‌تر آن است که حمله نظامی، ایران را به بازنگری در دکترین رسمی هسته‌ای و حرکت به سمت تسلیحاتی‌سازی سوق دهد — نتیجه‌ای معکوس با هدف اعلامی جلوگیری از هسته‌ای شدن ایران.

جز در سناریوی غیرواقعی اشغال کامل ایران توسط آمریکا و اسرائیل، موانع فنی جدی برای حرکت سریع ایران به سمت تولید سلاح هسته‌ای وجود ندارد، اگر تصمیم سیاسی در این زمینه اتخاذ شود.

چنین وضعیتی می تواند کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس به‌ویژه عربستان و امارات — را به سمت دنبال کردن بازدارندگی هسته‌ای سوق دهد؛ سناریویی که منطقه را وارد رقابت تسلیحاتی خطرناک می‌کند.

در همین چارچوب، ولیعهد عربستان، محمد بن سلمان، استفاده از حریم هوایی این کشور برای حمله به ایران را علناً رد کرده است. امارات نیز موضعی مشابه اتخاذ کرده و انور قرقاش (Anwar Gargash) بر لزوم راه‌حل دیپلماتیک بلندمدت میان واشنگتن و تهران تأکید کرده است.

هشدار از درون غرب

با وجود این ریسک‌های آشکار، رویکرد دولت ترامپ برای بسیاری گیج‌کننده بوده است. حتی در شرایطی که ایران در مذاکرات ژنو پیشنهادهایی، چون تعلیق غنی‌سازی و مشوق‌های اقتصادی ارائه کرده، ترامپ ظاهراً به دنبال تسلیم کامل تهران است — نه فقط در پرونده هسته‌ای، بلکه درباره برنامه موشکی بالستیک که خط قرمز مطلق ایران محسوب می‌شود.

در همین حال، آرایش نظامی آمریکا شتاب می‌گیرد و نگرانی عمیقی در ریاض، ابوظبی، دوحه، مسقط و بغداد ایجاد کرده است. متحدان خلیج فارس آمریکا برای جنگ هورا نمی‌کشند؛ آنها در تلاش‌اند از وقوع آن جلوگیری کنند. ترامپ اگر منافع خود و آمریکا را در نظر دارد، باید به هشدار‌های آنان گوش دهد.

به نوشته دالای: «پیامد‌های فروپاشی یک دولت بسیار فراتر از آن چیزی خواهد بود که خاورمیانه در عراق، سوریه یا یمن تجربه کرده است؛ چه از نظر بی‌ثباتی، مهاجرت، افراط‌گرایی، گسترش گروه‌های مسلح یا سرریز منطقه‌ای. رهبران منطقه معتقدند آمریکا باید به دیپلماسی منطقه‌ای فرصت واقعی بدهد.