یک و نیم تریلیون دلار ثروت چگونه از ایران خارج شد؟
ایران درگیر موجی بیوقفه از مهاجرت است؛ از خالی شدن روستاها و حاشیهنشینی در شهرها گرفته تا خروج میلیونی نیروهای تحصیلکرده به خارج از کشور. جامعهشناسان هشدار میدهند تا وقتی بحران اقتصادی، تبعات تحریمها و ناتوانی دولت در برطرف کردن مشکلات معیشتی مردم ادامه داشته باشد، بازگشت مهاجران تنها یک شوخی سیاسی خواهد بود.
فرارو- مبحث مهاجرت در ایران پرونده بازی است که همراه با ناملایمات اجتماعی دستخوش تغییر میشود؛ حالا برخی به احتمال افزایش میل به مهاجرت پس از ناآرامیهای دی اشاره دارند. بنابراین باید باری دیگر به علل و روند فراز و فرود مساله مهاجرت پرداخت.
به گزارش فرارو، سید محمود نجاتی حسینی، مدیر بخش جامعه شناسی دین - موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در تعریف مساله مهاجرت میگوید: «مهاجرت – یعنی کوچ ارادی یا ناخواسته فردی یا گروهی از جایی به جایی دیگر به امید بهتر کردن وضعیت زندگی – همیشه درایران وجود داشته است و به ویژه پس از انقلاب در شهرنشینی ما شاهد مهاجرت های دسته جمعی گسترده از روستاها به شهرهای مرکزی و از این شهرها به شهرهای بزرگ و سپس به متروپل وکلانشهرهایی مانندتهران بودهایم.»
خطر مهاجرت به حاشیه شهر را فراموش نکنیم
سید محمود نجاتی حسینی به فرارو میگوید: «در کنار این مهاجرتهای درون سرزمینی که نوعی مساله اجتماعی نیز هست-چون موجب خالی شدن روستاها از جمعیت لازم برای ماندگاری اجتماع محلی و نیز کاهش نیروی کار دربخش کشاورزی و دامپروری و هم چنین افزایش بی رویه جمعیت و ترافیک شهری در شهرهای مهاجرپذیر و افزایش بیکاری و گرانتر شدن زمین و مسکن شهری و حتی بالارفتن نرخ جرم و جنایت شهری میشود-باید از یک مساله اجتماعی در زمینه مهاجرت شهری مضاف هم نام برد که محصول شرایط اقتصادی بحرانی یک دهه اخیر در کشور و نتایج منفی آن برای زندگی در شهرهای بزرگ و میانه و کوچک است.»
منظور او از مهاجرتهای درون شهری از مناطق شمالی شهر یعنی مناطق مرفه و گران به مناطق مرکزی شهرها و نیز از این مناطق به مناطق جنوبی و ارزانتر و مناطق حاشیه شهرها و هم چنین شهرهای پیرامونی است که از دید او: «از لحاظ جامعهشناختی دارای تبعات فرهنگی اجتماعی منفی برای خانوادههای مهاجر است. به ویژه برای فرزندان جوان آنها که در موقعیت دانش آموزی و یا دانشجویی هستند.»
مهاجرت برون سرزمینی چند دهه است که گریبانگیر ایران شده
این جامعهشناس نوع دیگری از مهاجرت در ایران را بدین شکل بررسی میکند که: «باید از یک مساله مهاجرت مضاف مضاعف هم نام برد که به خصوص طی چند دهه گذشته گریبان گیر جامعه ایران کنونی و کشور-دولت و دولت-ملت شده است. منظور من مهاجرت برون سرزمینی یا به اصطلاح عمومی شده آن، مهاجرت به خارج از کشور است.»
پیش از پرداختن به ماهیت و ابعاد اجتماعی فرهنگی مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور و نتایج و پیامدهای اقتصادی سیاسی آن برای جامعه و کشور-دولت چند نکته قابل تامل وجود دارد که به سه دسته تقسیم شده و از دید نجاتی حسینی بدین شرح است:
فقط حدود 20 درصد ایرانیان به مهاجرت فکر نمیکنند!
در درجه اول از دید او: «مطالعات موجود نشان میدهد طی سه دهه گذشته به ویژه میل به مهاجرت ایرانیان بسته به بحرانیتر شدن شرایط کشور افزایش داشته است. برخی آمارها که از پژوهشهای تجربی اخیر برگرفته شده است نشان میدهد فقط حدود 20 درصد ایرانیان به مهاجرت فکر نمیکنند! یعنی بیشتر مردم بیش و کم به مهاجرت از وطن و رحل اقامت افکندن در خارج از وطن فکر میکنند! که خود این فکر کردن به مهاجرت، میتواند یک ابر مساله اجتماعی درباره مهاجرت به خارج از کشور باشد. مسالهای که باید از لحاظ جامعه شناختی و روان شناسی اجتماعی خاستگاههای شکل گیری آن و نیز انگیزهها و دلایل این نوع فکر کردن و هم چنین شرایط ساختاری نهادی محیط بر ایجاد این نوع انگیزش یعنی فکرکردن به مهاجرت وارسی شود.»
دیاسپورای ایرانی بزرگترین دیاسپورای جهان است
در درجه دوم این جامعه شناس اشاره دارد: «جمعیت ایرانیان مهاجرت کرده به خارج از کشور و تشکیل یک دیاسپورای بزرگ ایرانی در خارج از مرزهای سرزمینی ایران نیز بخشی از مساله اجتماعی مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور است. وفق آمارهای رسمی و کارشناسی شده از جمعیت دیاسپورای ایرانی که برگرفته از دادههای نهادهای مرتبط (مانند: دبیرخانه شورای عالی ایرانیان خارج ازکشور، رصدخانه مهاجرت ایرانیان، سازمان ثبت احوال کشور، مرکز آمار ایران) است؛ جمعیت دیاسپورا بین یک بازه ۸ تا ۱۰ میلیون در نوسان است. توزیع جغرافیایی این دیاسپورا نشان میدهد بیش از ۵۰ درصد جمعیت دیاسپورای ایرانی درآمریکا و امریکای شمالی و سپس اقیانوسیه و اروپا و مابقی جمعیت دیاسپورای ایرانی در ترکیه و مالزی و شرق آسیا و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس مستقر هستند. اگر اغراق و خطا نکرده باشیم این دیاسپورای ایرانی احتمالا بزرگترین دیاسپورای جهان باید باشد.»
ایرانیان مهاجر حدود یک و نیم تریلیون دلار ثروت در کشورهای دیگر انباشته کردهاند
در سومین درجه، نجاتی حسینی اشاره دارد: «وارسی شاخصهای اقتصاد اجتماعی این دیاسپورای ایران نشان میدهد که ایرانیان مهاجر به خارج حدود یک و نیم تریلیون دلار ثروت و سرمایه در کشورهای دیگر انباشته کردهاند! آنان در مشاغل فنی مهندسی و پزشکی و وکالت و در صنعت ارتباطات و اینترنت و تکنولوژیها هوافضا و نیز در نهادهای آموزشی و علمی و پژوهشی غرب خوش درخشیدهاند. از این لحاظ ما با مساله اجتماعی دیگری هم که مرتبط با دیاسپورای ایرانی است مواجهیم که باید بیشتر روی ماهیت و تبعات آن و راهکارهای مواجهه علمی کارشناسی برای کاستن از آثار آن کار کنیم. منظورم مساله فرار مغزها و فرار سرمایه و نیروی کار و نیروی کارآفرین از ایران است. از این لحاظ ما شاهد نرخ بحرانی افزایش مهاجرت به خارج گروههای اجتماعی توانمندساز جامعه از جمله دانشجویان و اعضای هیات علمی و کادر پزشکی و پرستاری هستیم. همانطور که نرخ افزایش مهاجرت به خارج سرمایه داران و کارآفرینان ایرانی نیز بحرانی شده است.»
سیاستپژوهی مهاجرت به حد کفایت انجام نشده
واقعیت اجتماعی از دید او این است که: «هم از نگاه جامعهشناسی اقتصادی سیاسی مهاجرت و هم از منظر روانشناسی اجتماعی فرهنگی مهاجرت، ترکیبی از چهار عنصر اجتماعی یعنی تمنا-تمایل–توان– تدبیر مهاجرت، سازنده کنش مهاجرت ایرانیان به خارج از کشورست؛ ضمن آن که دو عنصر کلاسیک یعنی عوامل دافعه مهاجرت/عوامل جاذبه مهاجرت هم در تحقق مهاجرت مهماند. هم چنان که هم افزایی بین عوامل نهادی ساختاری محیط زندگی در ایران و دلایل و انگیزهها و مقاصد و اهداف کنشگران در عمل مهاجرت و تحقق آن مدخلیت دارند.»
از اینرو از دید این جامعه شناس: «باید طیف گستردهای از علل-یعنی عوامل نهادی ساختار برون زا- و دلایل - یعنی عوامل کنشگری درون زا- را در ایجاد مهاجرت جمعیت چند میلیونی ایرانیان به خارج از کشور برای مطالعه جامعه شناختی مساله اجتماعی مهاجرت ایرانیان و سیاستپژوهی مهاجرت مد نظر قرار داد. کاری که هرچند تا اندازهای توسط نهادهای آکادمیک و حاکمیتی مرتبط و نیز پژوهشگران مستقل و آزاد انجام شده است اما در حد کفایت نیست.»
مهاجرت یک کنش عقلانی معطوف به ریسک اجتماعی است
واقعیت اجتماعی دیگر از دید او این است که: «از نگاه جامعهشناسی و نظریه عقلانیت اجتماعی، مهاجرت ماهیتاً یک کنش عقلانی معطوف به ریسک اجتماعی است، یعنی قصد و عمل مهاجرت با مخاطراتی در مبداء و مقصد مهاجرت همراه است که به طور دقیق بخش اعظم آن برای کنشگر یعنی مهاجر و خانواده در حال مهاجرت یا افراد و گروههای اجتماعی در صدد مهاجرت قابل پیش بینی نیست.»
کنشگر مهاجر نوعی کنشگر عقلانی است
با این حال از نگاه او: «کنشگر مهاجر نوعی کنشگر عقلانی است که دست به ریسک اجتماعی میزند از طریق الگوی تحلیل هزینه– فایده. طبق این الگوی اقتصادی اجتماعی وقتی کنشگر به این نتیجه برسد که رفتن از وطن به جای دیگری که وطن نیست بیشتر به نفع او و خانواده و آینده فرزندانش است؛ لذا در مقام یک کنشگر تصمیم گیر عقلانی و با وارسی آپشنهایی که در اختیارش هست، دست به مهاجرت میزند ولو با ریسک اجتماعی بالا و به جان خریدن مخاطرات و حتی خطرات.»
مهاجران پناهنده یک موقعیت اجتماعی اقتصادی ژلهای دارند
او در مورد مهاجرت از نوع پناهندگی میگوید: «این ریسک اجتماعی بسیار بالاست چون آیندهای نامطمئن و مبهم و لرزان و یک موقعیت اجتماعی اقتصادی ژلهای پیش روی کنشگر مهاجر است. در مهاجرتهای از نوع علمی پژوهشی دانشگاهی که مطمئن و برنامهریزی شده در مبداء و مقصد مهاجرت است و معمولا توسط دانشجویان و پژوهشگران و اعضای هیات علمی دانشگاهها و دارندگان مدارک دکترای حرفهای و تخصصی انجام میشود، درجه ریسک اجتماعی مهاجرت بسی کمترست.»
در ادامه اشاره دارد: «اما در مهاجرتهای از نوع اقتصادی که باسرمایهگذاری مالی انبوه مورد تقاضای کشور مقصد همراه است و توسط سرمایه داران و تاجران و کارآفرینان اقتصادی انجام میشود نیز درجه ریسک اجتماعی مهاجرت باز هم کمتر از نوع مهاجرت علمی گفته شده است. میماند مهاجرت اقتصادی از نوع نیروی کار، که بسته به میزان مهارت نیروی کار و نوع کار و ماهیت بازار کار در کشور مقصد مهاجرت و میزان درآمد ناشی از کار و هزینههای زندگی در مقصد، درجه ریسک اجتماعی مهاجرت نوسان دارد.»
خطرات فرهنگی مهاجرت را باید جدی گرفت
روی هم مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور از دید او: «دارای خطرات فرهنگی است: از جمله وارد شدن شوک فرهنگی ناشی از تفاوت فرهنگی در سبک زندگی فردی و اجتماعی، به ویژه وقتی مقصد کشور غربی است در امریکا و امریکای شمالی و اقیانوسیه و اروپا، و هم دارای ریسک اجتماعی یا مخاطرات اقتصادی اجتماعی است از حیث یافتن کار مناسب دارای درآمد مناسب و برآمدن از عهده هزینههای زندگی. البته این را هم باید اضافه کرد که بسته به ویژگیهای فردی و اجتماعی فرهنگی فرد مهاجر از جمله سن و درآمد و مهارتهای تخصصی و میزان دانش و داشتن سواد رسانهای اینترنتی و تجربیات مهاجرت و نوع سبک زندگی در وطن و مانند آن، درجه ریسک اجتماعی مهاجرت برای مهاجران و خانواده آنان متفاوت است.»
ریسک اجتماع نسل زد و الفا برای مهاجرت کمتر از نسل بی، ایکس و ایگرگ است
به گفته او: «دادههای موجود نشان میدهد نسل زد و آلفا یعنی کوهورت سنی متولد ۱۳۷۰ خورشیدی به بعد یعنی نسل جوان ایرانی تحصیل کرده آشنا به سبک زندگی غربی در انواع مهاجرت یعنی مهاجرت علمی آموزشی پژوهشی دانشگاهی و مهاجرت اقتصادی درجه ریسک اجتماعی مهاجرتشان کمتر از درجه ریسک سایر نسلها یعنی نسل بی (متولدین ۱۳۲۰ خورشیدی) و نسلهای ایکس و ایگرگ (متولدین۱۳۴۰ تا۱۳۶۰ خورشیدی) بوده است.»
عوامل دافعهای ادامهدارند
نکته پایانی بحث از دید نجاتی حسینی این است که: «از منظر جامعهشناسی مهاجرت و روانشناسی اجتماعی مهاجرت، و بر اساس دستکم سه الگوی تحلیلی که توضیح داده شد، یعنی الگوی عوامل دافعه/جاذبه مهاجرت، الگوی تحلیل عقلانی هزینه–فایده مهاجرت، و الگوی تحلیل ساختار–کنشگر، میتوان گفت: ماهیت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی-سیاسی و مقتضیات حقوقی محیط، از جمله شرایط بحران اقتصادی، دشواریهای کار و معیشت، تورم و تحریم و پیامدهای منفی آن برای زندگی در وطن، از یک سو و نبود یک دولت رفاه کارآمد که بتواند مهاجرت را کاهش دهد و ایرانیان را به ماندن تشویق و ترغیب کند، از سوی دیگر، همگی عوامل دافعهای هستند که میل به مهاجرت ایرانیان را تشدید و تقویت میکنند.»
بازگشت مهاجران به وطن فقط یک شوخی سیاسی است
به گفته او: «تا زمانی که این عوامل وجود دارد، که احتمالا و متاسفانه این شرایط هم چنان وجود خواهد داشت مگر تغییر خاصی در عملکرد دولت رخ دهد، لذا نرخ مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور نه تنها کاهشی نخواهد شد بلکه روندی افزایشی خواهد داشت. هم چنین به همین منوال ادعای دولت مبنی بر اتخاذ سیاستهایی برای بازگشت مهاجران متخصص به وطن هم، فقط یک شوخی خواهد بود! متاسفانه.»
