معرفی کتاب مغز ایدئولوژیک؛ سفری به لایه‌های پنهان تعصب

آیا تا به حال شده در اوج یک بحث داغ سیاسی یا مذهبی در توییتر یا جمع‌های خانوادگی، از خودتان بپرسید: «چرا هرچقدر دلیل و مدرک می‌آورم، طرف مقابل ذره‌ای از موضعش کوتاه نمی‌آید؟» یا شاید از خودتان پرسیده باشید که چرا مغز ما این‌قدر مشتاق است دنیا را به دو دسته‌ی «ما» و «آن‌ها» تقسیم کند؟ اگر حس می‌کنید حقیقت در غبار تعصبات گم شده است، کتاب مغز ایدئولوژیک (The Ideological Brain) نوشته‌ی لئور اِسمگراد، عصب‌پژوه و محقق برجسته، می‌تواند نقشه‌ی راه جدیدی برای درک رفتارهای ما باشد.

این کتاب که با نگاهی عمیق به لایه‌های پنهان نورولوژی و روانشناسی اجتماعی نوشته شده، به ما می‌گوید که ریشه‌ی اختلافات ما نه فقط در تربیت یا محیط، بلکه در ساختار فیزیکی مغز ما نهفته است. حالا سؤال مهم این است: آیا در عصر دوقطبی‌گری‌های شدید، این کتاب از آن‌هایی است که خواندنش برای هر شهروند آگاهی واجب است؟

چرا باید «مغز ایدئولوژیک» را خواند؟

ما در عصر «اتاق‌های پژواک» زندگی می‌کنیم؛ جایی که الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی و تمایلات درونی مغزمان، ما را فقط با نظراتی روبرو می‌کنند که مشابه افکار خودمان است. این موضوع باعث شده که گفتگوهای سازنده جای خود را به نفرت‌پراکنی و تعصب بدهد. اسمگراد در این کتاب به ما نشان می‌دهد که ایدئولوژی‌ها صرفاً مجموعه‌ای از باورها نیستند، بلکه نوعی «فناوری ذهنی» برای بقا هستند.

کتاب فقط درباره‌ی سیاستمداران یا متعصب‌های مذهبی نیست؛ این کتاب درباره‌ی همه‌ی ماست. اگر می‌خواهید بدانید چرا تغییر دادن نظر یک نفر درباره‌ی تیم محبوبش یا گرایش سیاسی‌اش تقریباً غیرممکن است، اسمگراد با قلمی علمی اما روان، پاسخ را به شما می‌دهد.

معرفی کتاب مغز ایدئولوژیک توسط دکتر آذرخش مکری

حرف اصلی کتاب: مغز چگونه «حقیقت» را قربانی «تعلق» می‌کند؟

ایده‌ی مرکزی کتاب مغز ایدئولوژیک بر این اصل استوار است که مغز ما برای «کشف حقیقت محض» تکامل نیافته، بلکه برای «بقا در گروه» طراحی شده است. اسمگراد توضیح می‌دهد که پذیرفته شدن در یک گروه (چه سیاسی، چه مذهبی و چه اجتماعی) برای اجداد ما به معنای مرگ و زندگی بوده است.

از دید اسمگراد، ایدئولوژی‌ها سه نیاز اساسی ذهن انسان را برآورده می‌کنند:

• نیاز به قطعیت: ما دوست داریم جهان قابل پیش‌بینی باشد.

• نیاز به هویت: باورها به ما حس تعلق و معنا می‌دهند.

• نیاز به امنیت روانی: چارچوب‌های فکری ثابت، اضطراب ناشی از ابهام را کاهش می‌دهند.

به همین دلیل، وقتی یک باور به بخشی از هویت ما تبدیل می‌شود، مغز آن را مانند یک «دارایی ارزشمند» محافظت می‌کند و حتی در برابر شواهد مخالف مقاومت نشان می‌دهد.

مغز ما برای کشف حقیقت طراحی نشده، بلکه برای «بقا در گروه» تکامل یافته است. به همین دلیل، تعلق داشتن به یک قبیله فکری، همیشه شیرین‌تر از پذیرفتن یک حقیقت تلخ و انفرادی است.

سه مکانیسم عصبی در مغز ایدئولوژیک

• مدارهای وفاداری: اسمگراد نشان می‌دهد که وقتی هویت ما با یک ایدئولوژی گره می‌خورد، نقد شدن آن باور در مغز، واکنشی مشابه «درد فیزیکی» ایجاد می‌کند. به همین دلیل است که وقتی کسی به عقاید ما توهین می‌کند، ضربان قلبمان بالا می‌رود و حالت تدافعی می‌گیریم.
• فیلترهای شناختی: مغز ما به طور خودکار اطلاعاتی را که با باورهای قبلی‌مان تضاد دارد، فیلتر می‌کند. اسمگراد این را به یک «سیستم ایمنی ذهنی» تشبیه می‌کند که اجازه نمی‌دهد ویروسِ شک و تردید، آرامشِ ایدئولوژیک ما را به هم بزند.
• سلسله‌مراتب و قبیله‌گرایی: کتاب به زیبایی توضیح می‌دهد که چگونه مغز انسان در مواجهه با عدم قطعیت و ترس، به سمت رهبران مقتدر و ایدئولوژی‌های سیاه و سفید پناه می‌برد تا امنیت از دست رفته را بازیابی کند.

چرا انسان‌ها به ایدئولوژی وابسته می‌شوند؟

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، بررسی سازوکارهای روانی و عصبی وابستگی به باورهاست. اسمگراد نشان می‌دهد که پذیرش یک ایده می‌تواند در مغز همان مسیرهای پاداشی را فعال کند که در تجربه لذت فعال می‌شوند.

به زبان ساده، حق دانستن خود حس خوبی ایجاد می‌کند. این حس مثبت باعث می‌شود بیشتر به دنبال اطلاعات تأییدکننده باورهای خود برویم — پدیده‌ای که در روانشناسی به آن «سوگیری تأییدی» گفته می‌شود.

در عصر شبکه‌های اجتماعی، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. الگوریتم‌ها معمولاً محتوایی را به ما نشان می‌دهند که با دیدگاه‌هایمان هماهنگ است، و همین مسئله می‌تواند باورهای ما را تقویت و دیدگاهمان را محدودتر کند.

مغز، هویت و مرز «ما» و «آن‌ها»

اسمگراد در بخش دیگری از کتاب توضیح می‌دهد که مغز انسان تمایل طبیعی به دسته‌بندی افراد به «گروه خودی» و «گروه غیرخودی» دارد. این سازوکار که ریشه‌های تکاملی دارد، در گذشته برای بقا مفید بوده، اما در دنیای امروز می‌تواند به تعصب و قطبی‌سازی اجتماعی منجر شود.

وقتی یک ایدئولوژی با هویت گروهی پیوند می‌خورد، مخالفت با آن صرفاً اختلاف نظر نیست — بلکه تهدیدی برای هویت فرد تلقی می‌شود. به همین دلیل بسیاری از بحث‌ها به جای گفت‌وگوی منطقی، به درگیری احساسی تبدیل می‌شوند.

راهکارهای عملی: چگونه از تله‌ی ایدئولوژی رها شویم؟

لئور اسمگراد فقط به کالبدشکافی مشکل نمی‌پردازد، بلکه راه‌هایی برای تعدیل این رفتارهای غریزی پیشنهاد می‌دهد:

۱. تواضع فکری (Intellectual Humility) اولین قدم، پذیرش این واقعیت است که مغز ما خطاکار است. اسمگراد معتقد است تمرینِ گفتنِ «من ممکن است اشتباه کنم»، مدارهای عصبی مربوط به تعصب را ضعیف‌تر می‌کند. در فرهنگ ما که گاهی اشتباه کردن مترادف با شکست است، این تمرین می‌تواند یک انقلاب در روابط اجتماعی باشد.

۲. مواجهه با «دیگری» کتاب پیشنهاد می‌دهد که به جای خواندنِ مدامِ نظرات هم‌فکرانمان، آگاهانه به سراغ منابعی برویم که با آن‌ها مخالفیم. این کار باعث می‌شود مغز از حالت «جنگ یا گریز» خارج شده و به مرور زمان، طرف مقابل را نه به عنوان دشمن، بلکه به عنوان یک انسان با دیدگاهی متفاوت ببیند.

۳. تفکر آهسته در برابر واکنش سریع اسمگراد با الهام از مفاهیم روانشناسی شناختی، توصیه می‌کند در برابر اخبار مهیج یا پیام‌های تحریک‌آمیز سیاسی، بلافاصله واکنش نشان ندهیم. چند لحظه تامل و پرسیدن این سوال که «چرا این خبر حس خشم مرا برانگیخت؟». همین کار می‌تواند جلوی کنترل شدن ما توسط مدارهای ایدئولوژیک مغز را بگیرد.

چرا این کتاب برای جامعه‌ی امروز ما ضروری است؟

در فضای فعلی جامعه‌ی ایران، که دوقطبی‌های اجتماعی و سیاسی به شدت پررنگ شده است، درک مفاهیم مغز ایدئولوژیک از نان شب واجب‌تر است. ما بیش از هر زمان دیگری به درک متقابل نیاز داریم. اسمگراد به ما می‌آموزد که بسیاری از خشم‌های ما ریشه در سیم‌کشی‌های قدیمی مغز دارد که شاید برای دوران غارنشینی مفید بوده، اما برای دنیای پیچیده‌ی امروز، مانعی برای صلح و پیشرفت است.

داستان‌سرایی اسمگراد و استفاده از مثال‌های ملموس از وقایع تاریخی و آزمایش‌های علوم اعصاب، باعث می‌شود که هنگام خواندن کتاب، مدام با خود بگویید: «آها! پس به خاطر همین بود که آن روز آن‌طور رفتار کردم!»

چه کسانی باید این کتاب را بخوانند؟

• فعالان اجتماعی و سیاسی: برای درک بهتر توده‌ها و جلوگیری از لغزش در تله‌ی تعصب.
• علاقه‌مندان به علوم اعصاب و روانشناسی: برای فهمیدن اینکه چگونه بیولوژی بر باورهای متعالی ما سایه می‌اندازد.
• هر کسی که از بحث‌های بی‌پایان و بی‌نتیجه خسته شده است: و می‌خواهد ریشه‌ی علمی این بن‌بست‌ها را بشناسد.